Medailles en onderscheidingen laten taxeren

Waar het bij onderscheidingen om gaat

Onder dit vakgebied vallen militaire dapperheids- en herinneringsonderscheidingen, civiele ridderorden, vrijwilligers- en dienstmedailles, penningen voor trouwe dienst of verdienste, buitenlandse onderscheidingen die aan Nederlanders zijn uitgereikt, en het bijbehorende draagmateriaal: linten, batons, gespen, miniaturen, borstversierselen en oorkonden.

Een taxateur beschrijft per stuk het type en de uitvoering, het materiaal, de fabrikant voor zover te achterhalen, de periode waarin dit exemplaar is gemaakt, de staat van het lint en de bevestiging, en vooral: wat er bekend is over de drager. Dat laatste is het hart van de zaak. Een onderscheiding met naam, rangaanduiding of een bewaard gebleven oorkonde is een historisch document; hetzelfde stuk zonder verhaal is een object.

Een tweede kern is de uitvoering. Veel onderscheidingen zijn over lange tijd uitgereikt en in verschillende periodes geproduceerd, met verschillen in materiaal, afwerking en fabrikant. Vroege uitvoeringen zijn zeldzamer dan latere. Ook worden er sinds jaar en dag legitieme naslagexemplaren en museumkopieën gemaakt, naast ronduit vervalste stukken. Het onderscheid vergt referentiemateriaal en ervaring.

Daarom is specialisatie hier geen luxe. Een sieradentaxateur kan het edelmetaalgehalte vaststellen en het lint beschrijven, maar zal een specifieke gespcombinatie of een zeldzame fabrikantvariant niet herkennen. Vraag naar ervaring met militaria en onderscheidingen, en vraag welke naslagwerken geraadpleegd worden.

• Militaire onderscheidingen — Dapperheids-, herinnerings- en dienstonderscheidingen, met of zonder gespen voor veldtochten of jaren.
• Civiele orden en penningen — Ridderorden en penningen voor verdienste of trouwe dienst, vaak met oorkonde.
• Draagmateriaal — Linten, batons, miniaturen en borstversierselen. Origineel en compleet draagmateriaal telt mee.
• Documentatie — Oorkondes, dagorders, zakboekjes, foto's waarop de onderscheiding gedragen wordt: samen de provenance.

Waarom herkomst zwaarder weegt dan materiaal

Bij een gouden ring is het goud een bodem onder de waarde. Bij een onderscheiding is het metaal vrijwel nooit de bodem, ook niet als het om zilver of verguld zilver gaat: het gewicht is klein en omsmelten is bij deze objecten bovendien maatschappelijk ongepast en commercieel onverstandig. Wat de waarde draagt, is het verhaal dat aan het exemplaar vastzit.

Provenance betekent hier: aan wie is dit exemplaar uitgereikt, wanneer, en waarvoor. Een genummerd of van een naam voorzien exemplaar dat te koppelen is aan een persoon en een gebeurtenis, met een oorkonde erbij, staat in een geheel andere categorie dan een los exemplaar van hetzelfde type. Verzamelaars kopen de geschiedenis, niet het plaatje.

Gespen en veldtochtaanduidingen werken op dezelfde manier. Ze specificeren waar iemand is geweest, en sommige combinaties zijn in kleine aantallen uitgereikt. Een taxateur controleert of de gespen bij het exemplaar en bij de drager horen; losse gespen zijn te koop, en een 'verbeterde' groep is een bekend verschijnsel dat de waarde juist onderuithaalt zodra het opvalt.

De praktische consequentie voor jou: gooi de papieren niet weg en haal een groep niet uit elkaar. Een gesloten groep van één persoon, met onderscheidingen, linten, foto's en oorkondes bij elkaar, is aanzienlijk meer waard dan dezelfde stukken los verkocht. Bij nalatenschappen gaat dat vaak fout, omdat elk kind één medaille meekrijgt. Zie ook erfenis en nalatenschap.

Conditie, lint en restauratie

Conditie wordt bij onderscheidingen anders gelezen dan bij sieraden. Eerlijke draagslijtage op een gedragen medaille hoort bij het object en wordt geaccepteerd; verzamelaars spreken zelfs waarderend over een exemplaar dat duidelijk gedragen is door de persoon aan wie het is uitgereikt. Wat wél drukt, is schade die de identificatie raakt: een weggesleten naamgravering, een gebroken ophangoog, een afgebroken kroon.

Het lint is een apart hoofdstuk. Originele linten verkleuren, rafelen en verpulveren, en worden daarom vaak vervangen. Een nieuw lint is niet fout zolang het als zodanig benoemd wordt, maar het is geen verbetering: een origineel, ook versleten lint vertelt meer. Bewaar een vervangen origineel lint altijd bij het stuk.

Poetsen doe je niet. Op verguld zilver haal je met poetsmiddel letterlijk de verguldlaag weg, en bij brons is de patina onderdeel van het object. Een medaille die glimt als nieuw, wekt bovendien de verdenking dat er meer aan gedaan is. Stof afnemen met een droge, zachte kwast is het maximum.

Bewaar onderscheidingen droog, uit het licht en niet in pvc-hoesjes of schuim dat weekmakers afgeeft. Zuurvrij karton, een houten cassette of een doos met een katoenen voering zijn veilige keuzes. Linten liggen het liefst plat en gescheiden van elkaar; opgerold laten ze blijvende vouwen na.

Een taxatie van onderscheidingen regelen

Zorg dat je alles tegelijk laat zien: de onderscheidingen, het draagmateriaal, alle papieren, en de foto's waarop je voorouder ze draagt. Die laatste categorie wordt vaak thuisgelaten en is juist bewijsmateriaal: op een portretfoto is te zien welke onderscheidingen in welke volgorde gedragen werden, en dat bevestigt of ontkracht de samenstelling van de groep.

Zeg vooraf waarvoor de taxatie dient. Voor verzekering gaat het om vervangingswaarde, en die is bij unieke, aan een persoon gebonden stukken ingewikkeld: strikt genomen is vervanging onmogelijk, dus een taxateur benoemt dan wat een vergelijkbaar exemplaar zonder die persoonlijke band kost. Voor verdeling of verkoop gaat het om de markt, en die is bij dit soort materiaal internationaal.

Vraag naar de route bij verkoop voordat je iets afstaat. Voor bijzondere groepen is een gespecialiseerde veiling doorgaans de plek waar verzamelaars kijken, met een doorlooptijd van maanden en commissie voor de verkoper. Voor algemeen materiaal is een gespecialiseerde handelaar sneller. Zie verkopen via een veiling voor de afwegingen.

Tot slot: er is materiaal waarvan het bezit of de verkoop gevoelig ligt of aan regels gebonden is, zoals bepaalde symbolen en, bij militaria breder, wapens en munitie. Vraag daar expliciet naar bij de taxateur en handel niets af zonder duidelijkheid. Twijfel je of taxatie überhaupt de moeite is, begin dan met een vrijblijvende beoordeling op foto's.

Veelgestelde vragen

Is een medaille van zilver veel waard vanwege het metaal?

Zelden. Het zilvergewicht is klein en de materiaalwaarde speelt nauwelijks mee. De waarde zit in het type, de zeldzaamheid en vooral in de vraag aan wie het exemplaar is uitgereikt.

Mag ik de medailles uit een nalatenschap verdelen over de kinderen?

Dat mag, maar weet dat een gesloten groep van één persoon samen aanzienlijk meer waard is dan de losse stukken. Overweeg de groep bij elkaar te houden en op een andere manier te verrekenen.

Moet ik een versleten lint laten vervangen?

Liever niet voor de taxatie. Een origineel lint, ook verkleurd, draagt bij aan de authenticiteit. Laat je het toch vervangen, bewaar dan het oude lint bij het stuk.

Hoe weet ik of een onderscheiding echt is?

Dat vraagt vergelijking met referentiemateriaal: uitvoering, fabrikant, ophanging en lint moeten kloppen bij de periode. Naslagexemplaren en vervalsingen bestaan; laat het beoordelen door iemand met ervaring in militaria.