Parijs, 1929. In een art-deco vitrine ligt een broche met een centrale hemelsblauwe steen zo helder en zo fonkelend dat een moderne kijker onmiddellijk aan een gekleurde diamant of aquamarijn zou denken. Het is geen van beide: het is blauwe zirkoon, een natuurlijke edelsteen die in de jaren twintig en dertig als levendig alternatief voor de duurdere blauwe stenen werd verkozen. Vier decennia later, ergens in de jaren zeventig, komt uit een Sovjet-laboratorium een synthetisch materiaal op de markt dat cubic zirconium oxide heet — cubic zirconia, kortweg CZ of 'zirconia'. Vanaf dat moment wordt het onmogelijk om over 'zirkoon' te spreken zonder dat mensen aan de diamantimitatie denken.
De twee stenen hebben mineralogisch niets met elkaar te maken. Zirkoon is zirconium-silicaat (ZrSiO4), een natuurlijk mineraal dat al miljarden jaren in de aardkorst voorkomt en al sinds de Middeleeuwen als edelsteen wordt verhandeld. Cubic zirconia (CZ) is zirconium-oxide (ZrO2) in de kubische kristalvorm, een synthetisch materiaal dat pas in de jaren zeventig commercieel geproduceerd werd. De naamsverwarring is een toevallige neveneffect van het gedeelde element zirconium — chemisch, historisch en visueel zijn het twee volledig verschillende edelsteenverhalen.
De steen in het kort
Zirkoon heeft een hardheid van 6,5 tot 7,5 op de Mohs-schaal en een hoge brekingsindex met sterke dispersie — het 'vuur' van goede zirkoon benadert dat van diamant. Kleuren komen voor in wit (kleurloos), blauw (bijna altijd warmtebehandeld), goudgeel, oranje, bruin en groen. Blauwe zirkoon (starlite of jargoon) is de klassieke art-deco kleur en wordt gewonnen in Cambodja en Birma.
Cubic zirconia heeft een hardheid van 8 tot 8,5 (harder dan zirkoon), een brekingsindex tussen die van zirkoon en diamant, en een sterke dispersie waardoor het als betaalbaar diamantalternatief werd omarmd. Het materiaal komt niet voor in de natuur en heeft in vintage sieraden van voor circa 1975 geen enkele plaats. In werk na 1980 is CZ overal.
In welke periodes je deze steen tegenkomt
Zirkoon verschijnt in vintage sieraden vanaf de negentiende eeuw als goudgele of oranje 'hyacint' (een historische handelsnaam), en piekt in art-deco (1920–1935) als blauwe zirkoon. Zie de art-deco stijlgids. De hemelsblauwe kleur werd bereikt door warmtebehandeling van bruin zirkoon uit Cambodja — een praktijk die vanaf de vroege twintigste eeuw standaard was en periodecorrect is voor art-deco werk. In fijne platina- en witgoud-broches en -oorhangers uit deze periode is blauwe zirkoon een geliefd alternatief voor duurdere aquamarijn.
In retro- en mid-century werk (1935–1960) blijft zirkoon incidenteel opduiken, vooral in cocktailringen met warme oranje- of goudgele stenen ('mandarin zirkoon', 'imperial zirkoon' als handelsnamen). Na de Tweede Wereldoorlog verdwijnt de steen grotendeels naar de achtergrond; blauwe zirkoon komt vandaag alleen nog uit specialistische leveranciers.
Cubic zirconia betreedt de markt vanaf circa 1976 (commerciële productie in de Sovjet-Unie, later in het Westen) en verspreidt zich razendsnel in modeschmuck en middensegment sieraden. In vintage werk van voor 1975 komt CZ niet voor; wie in een 'art-deco' broche een CZ-steen aantreft, houdt met grote waarschijnlijkheid een moderne reproductie of een later gerestaureerd stuk vast. Voor het bredere patroon: reproducties herkennen.
Zirkoon verschijnt in vintage sieraden vanaf de negentiende eeuw als goudgele of oranje 'hyacint' (een historische handelsnaam), en piekt in art-deco (1920–1935) als blauwe zirkoon.
Oud vs modern
Waarom 'het is maar zirkoon' vaak onterecht is. In de moderne handel wordt 'zirkoon' regelmatig gebruikt als synoniem voor de goedkope diamantimitatie CZ, waardoor natuurlijke zirkoon in vintage werk soms wordt afgeschreven als 'namaakdiamant'. Dat is onjuist. Natuurlijke zirkoon is een historisch edelsteen met eigen waardering, eigen verzamelnoteringen en — in het geval van fijne blauwe zirkoon in art-deco werk — met een specifiek periode-karakter dat CZ onmogelijk kan reproduceren. Bij twijfel over identificatie in een oud stuk: refractometer of certificaat.
De hoge dubbele breking van zirkoon is een authenticiteitsteken op patroonniveau. Zirkoon heeft een van de sterkste birefringentie-waarden onder de edelstenen; kijk door de tafel van een gefacetteerde zirkoon naar de tegenoverliggende facetranden en je ziet ze zeer duidelijk dubbel — meer dan bij peridoot. CZ is enkelvoudig brekend (isotroop, zoals diamant en granaat) en toont geen dubbele facetranden. Voor de bredere leesgids over materiaal-gedrag en slijpsels: slijpsels — een leesgids.
Warmtebehandeling van zirkoon (blauw uit bruin) is historisch en periodecorrect voor art-deco. Sinds circa 1900 gestandaardiseerd; volledig geaccepteerd. Andere behandelingen komen bij zirkoon vrijwel niet voor. Voor CZ geldt: het materiaal is per definitie synthetisch en dat is geen behandeling maar de identiteit zelf.
