Diamanten laten taxeren

Carat, colour, clarity en cut: gewicht, kleur, zuiverheid en slijpkwaliteit. Op moderne stenen is dat een gesloten systeem waarin elke stap in de schaal een prijsverschil betekent. Op vintage werk is het systeem wel bruikbaar, maar de conclusies vallen anders uit, omdat de stenen zijn geslepen in een tijd waarin andere doelen golden.

Kleur speelt bij oude stenen een kleinere rol dan bij moderne. Oude slijpvormen zijn geslepen om bij kaars- en gaslicht te werken, met een kleiner tafelvlak en een hogere kroon. Dat maakt de lichtretour warmer en breder, en een lichte gele tint valt in zo'n steen minder op dan in een moderne briljant die alles fel terugkaatst. Een kleurgraad die op papier middelmatig oogt, kan in een edwardiaanse zetting uitstekend staan.

Zuiverheid pakt om een vergelijkbare reden anders uit. Insluitsels die in een moderne briljant meteen zichtbaar zijn, gaan in het bredere, tragere lichtspel van een old european vaak op in het geheel. Bovendien hoorde een zekere mate van insluiting bij het materiaal dat toen beschikbaar was: perfect schoon materiaal werd zelden bereikt en was nooit het criterium.

Slijpkwaliteit is het meest problematische begrip. De moderne cut-schaal meet hoe goed een steen voldoet aan de proporties van de moderne briljant. Een old mine of een roosslijpsel voldoet daar per definitie niet aan, en krijgt dus een lage score voor iets waar hij nooit voor bedoeld was. Beoordeel oude slijpsels op hun eigen kwaliteit: symmetrie binnen de eigen vorm, gaafheid van de facetten en de kwaliteit van de handmatige uitvoering.

Een laboratoriumrapport beschrijft de steen: gewicht, afmetingen, kleurgraad, zuiverheidsgraad, slijpsel, fluorescentie, en of de steen natuurlijk, synthetisch of behandeld is. GIA (Gemological Institute of America), HRD (Antwerpen) en IGI zijn de laboratoria die je in Nederland het vaakst tegenkomt. Hun rapporten worden internationaal gelezen en zijn de gangbare taal in de handel.

Wat zo'n rapport níet doet, is een bedrag noemen. Er staat geen waarde in, geen prijsindicatie en geen verzekeringswaarde. Het is een beschrijving, geen waardering. Dat is geen tekortkoming maar een bewuste scheiding: het lab beoordeelt materiaal, de markt bepaalt prijzen, en die twee horen niet in één document.

Er zijn wel verschillen tussen laboratoria in hoe streng er wordt gegradeerd. Dat betekent dat dezelfde steen bij het ene lab een andere graad kan krijgen dan bij het andere. In de handel wordt daar rekening mee gehouden; voor jou is vooral van belang dat je weet wélk lab het rapport heeft afgegeven, en dat je een graad van het ene lab niet zomaar naast een graad van het andere legt.

Controleer bij een bestaand rapport altijd of het bij de steen hoort. Rapporten hebben een nummer, en de afmetingen en het gewicht in het rapport moeten overeenkomen met de steen die je in handen hebt. Bij losse stenen wordt het nummer soms met een laser in de rondist gegraveerd. Een rapport zonder aantoonbare koppeling aan de steen is een papiertje.

Dit is het misverstand dat het vaakst geld kost. Mensen komen met een GIA-rapport bij hun verzekeraar en denken daarmee de waarde te hebben aangetoond. Dat is niet zo: het rapport beschrijft de steen, maar zegt niets over wat die vandaag kost, in welke zetting hij zit, of wat het geheel als sieraad waard is.

Een taxatie doet het omgekeerde. Die neemt de steengegevens als uitgangspunt — uit een rapport of uit eigen beoordeling — en zet daar een bedrag naast dat hoort bij een doel: vervanging, verkoop of overdracht. De taxateur weegt daarbij ook de zetting, het metaal, de periode, de maker, de staat en de vraag in de markt.

Voor de meeste vintage sieraden is de zetting bovendien een substantieel deel van het verhaal. Een old european van behoorlijk gewicht in een gave, gesigneerde platina edwardiaanse zetting is iets anders dan dezelfde steen in een moderne ring van de rekbare soort. De steen is gelijk; het sieraad niet.

De praktische volgorde: laat eerst bepalen wat je hebt, dan wat het waard is. Bij een steen van betekenis is een laboratoriumrapport zinvol, en de taxateur bouwt daarop verder. Bij kleinere stenen in een vintage stuk is een apart certificaat vaak niet rendabel; de taxateur beoordeelt ze dan zelf en beschrijft dat in het rapport.

Het roosslijpsel is de oudste vorm die je in vintage sieraden veel tegenkomt: een platte onderkant met een koepel van driehoekige facetten erop. Rozen fonkelen niet zoals moderne stenen; ze geven een zachte, glinsterende glans. Ze zijn licht in gewicht ten opzichte van hun oppervlak en werden tot ver in de negentiende eeuw gebruikt, vaak in gesloten zettingen met foelie eronder.

De old mine cut is de kussenvormige voorloper van de briljant: een hoge kroon, een klein tafelvlak, een grote culet die je als een stipje in het midden ziet als je van boven kijkt. Handgeslepen, dus licht onregelmatig — en juist die onregelmatigheid maakt het lichtspel levendig. De old european cut, grofweg tussen 1890 en 1935, is de ronde opvolger met dezelfde hoge kroon en zichtbare culet.

De moderne briljant, zoals die vanaf de jaren dertig is uitgekristalliseerd, is geoptimaliseerd voor maximale lichtretour onder elektrisch licht: groter tafelvlak, lagere kroon, geen zichtbare culet. Feller, korter van flits, en machinaal veel preciezer. Objectief efficiënter, en tegelijk een ander soort schoonheid dan wat de oude vormen doen.

Voor de waardering betekent dit twee dingen. Ten eerste: laat een oude steen nooit herslijpen om hem 'beter' te maken. Je verliest gewicht en je verliest het periodekarakter, dat bij goede oude stenen zelf een prijsdrager is. Ten tweede: vergelijk oude stenen niet één op één met moderne op basis van de vier C's alleen. Meer over de vormen en hun herkenningspunten staat in slijpsels door de eeuwen, en over de prijsvorming in de waardegids oude diamantslijpsels.

Een deel van de diamanten in omloop is behandeld om er beter uit te zien: kleurverbetering, laserboringen om een insluitsel weg te werken, of het vullen van een breuk met glasachtig materiaal. Zulke behandelingen zijn niet per se verzwegen fraude — ze horen wel vermeld te worden, want ze drukken de waarde aanzienlijk en beperken soms wat een juwelier nog veilig aan het stuk mag doen.

Laboratoriumgegroeide diamant is chemisch en optisch echte diamant, maar in de markt een heel ander product met een heel andere prijs. Met het blote oog is het onderscheid niet te maken; daarvoor is apparatuur nodig die grotere laboratoria en gespecialiseerde juweliers hebben. In vintage werk kom je synthetische diamant zelden tegen, maar wél in latere reparaties en vervangen steentjes.

Dat laatste is een reëel scenario bij oude sieraden. Er is in de loop van een eeuw van alles vervangen: een verloren steentje uit de schouder, een compleet nieuwe hoofdsteen na een schade. Een taxateur let daarom niet alleen op de stenen maar ook op de zetting eromheen — verse zetklauwen rond één steen in een verder oud stuk vertellen hun eigen verhaal.

Wat je hieruit meeneemt: bij een steen van betekenis is beoordeling door een laboratorium of een gemmologisch geschoolde taxateur geen luxe. Bij een aankoop hoort de verkoper behandelingen en synthetisch materiaal uit zichzelf te melden; doet hij dat niet en blijkt het later wel, dan is dat een gebrek in het geleverde. Zie ook imitatiestenen herkennen.