Imitatiestenen herkennen — paste, glas, doublet en synthese

Imitatiestenen zijn zo oud als de sieraadkunst zelf. Al in de Romeinse tijd werden gekleurde glaspasta's in ringen gezet als substituut voor karneool of granaat. Maar de bloeiperiode van imitatie begint in de achttiende eeuw met Georges Frédéric Strass (te toetsen: geboortejaar en atelier-locatie zijn in de literatuur niet eenduidig gedocumenteerd), een Parijse juwelier die een loodhoudend glas ontwikkelde dat door zijn hoge brekingsindex het spel van diamant benaderde. Strass' werk was hofmode, geen goedkoop namaak — kroonprinsessen droegen paste-parures naast hun 'echte' diamanten.

In de negentiende eeuw werd doubléren een specialiteit: dunne plakjes edelsteen op een gekleurde ondergrond of tussen twee glaslagen, waardoor een grotere ogende 'steen' ontstond die in koud licht doorging voor het origineel. Vanaf de jaren twintig van de twintigste eeuw kwamen synthetische stenen op: eerst Verneuil-robijnen en -saffieren, later synthetische smaragden en spinellen. Chemisch identiek aan de natuurlijke steen, maar in weken in plaats van miljoenen jaren gegroeid.

Paste (loodglas). Draag het sieraad even in de hand. Paste warmt snel op tot huidtemperatuur; een natuurlijke edelsteen blijft merkbaar langer koel. Onder een tienvoudige loep zie je bij paste vaak minieme luchtbelletjes en soms swirl-lijnen — glasfouten die in gekristalliseerd materiaal niet voorkomen. De facetten van paste zijn bovendien vaak licht afgesleten of hebben zachte randen; kristal houdt scherpe randen. Achttiende-eeuwse paste zit meestal in een gesloten zilveren of vermeil zetting met een gekleurde folie eronder — zichtbaar door de achterkant open te schroeven of tegen het licht te draaien.

Doublet en triplet. Een doublet bestaat uit twee lagen: een dun plakje edelsteen bovenop en gekleurd glas of een goedkoper materiaal eronder. Een triplet heeft een tussenlaag. Onder een loep, gericht op de gordel (de rand tussen kroon en paviljoen), zie je bij een doublet vaak een dunne horizontale lijn — de lijmnaad. Dompel het sieraad in water (alleen bij massieve zettingen zonder folie): het contrast tussen de twee lagen wordt dan duidelijker zichtbaar. Opaal- en granaat-doublets zijn in laat-negentiende-eeuws werk gangbaar en soms met opzet gemaakt om fragiele opaal beter te dragen.

Foliezetting. Onder een steen in een gesloten kraszetting kan een gekleurde metaalfolie liggen die kleur versterkt en licht terugkaatst. Dit was in Georgian- en victoriaans werk (grofweg 1780 tot 1870) standaard vakmanschap, geen misleiding. Herkenbaar aan de gesloten achterkant zonder doorkijk. Een 'robijnring' waar je door de steen naar de achtergrond kunt kijken heeft géén folie; een die volledig ondoorzichtig van onderen is meestal wel. Folies verkleuren of kunnen loskomen — een 'donkere plek' onder een steen is bijna altijd oxidatie van de folie, geen defect in de steen.

Synthese (Verneuil, flux, hydrothermaal). Synthetische robijn en saffier uit de Verneuil-methode (industrieel vanaf circa 1910, te toetsen: exacte datum van massaproductie) hebben onder een loep gebogen groeilijnen — natuurlijke stenen hebben rechte hexagonale groeilijnen. Onder een polariscoop laat synthese vaak strain patterns zien die van natuurlijk werk verschillen. Zonder gemmologisch instrumentarium is dit onderscheid met blote oog vrijwel onmogelijk; laat waardevolle stukken door een HRD-, GIA- of IGI-gecertificeerd lab beoordelen.

Kenners kijken eerst naar de zetting en pas dan naar de steen. Een achttiende- of vroeg-negentiende-eeuwse kraszetting in zilver over goud, met een gesloten achterkant, wijst op paste of foliezetting — beide zijn tijdgebonden en zeggen weinig over echtheid van het geheel als antiek. Een moderne open pavé-zetting met een 'oude' steen is bijna altijd een reset, en dat maakt de datering onbetrouwbaar.

Kleur is een tweede signaal. Natuurlijke Burma-robijn heeft een specifieke 'pigeon blood'-rood met een licht fluorescerende gloed onder UV; Verneuil-robijn is vaak feller rood, iets kouder, en fluoresceert op een andere manier (te toetsen per lab). Natuurlijke saffier vertoont vaak een lichte kleurzonering (bandjes waarin de kleur verspringt), synthetische zelden. Deze verschillen zijn nooit absoluut — een gemmoloog beoordeelt altijd het geheel.

Een sieraad met paste-, doublet- of foliezetting is niet automatisch minder waard dan een sieraad met natuurlijke edelstenen. Georgische paste-parures uit erkende ateliers halen op internationale veilingen aanzienlijke prijzen — de kunsthistorische waarde en het ambacht van de zetting bepalen meer dan de intrinsieke steen. Een 'in stijl van'-reproductie uit 1970 met paste is een ander verhaal: dan is de zetting geen antiek en telt alleen het decoratieve karakter.

Bij verzekering en verkoop is eerlijke omschrijving cruciaal. 'Paste' of 'foliezetting' hoort in het taxatierapport te staan, net als 'natuurlijk' of 'synthetisch' bij edelsteen. Wat op onze pagina staat is indicatie, geen taxatie: elke individuele steen vraagt inspectie in de hand, en bij twijfel een gemmologisch rapport van een HRD-, GIA- of IGI-lab.

Bij paste is Strass in Parijs de bekendste naam. In Engeland maakten Bristol- en Birmingham-ateliers in de achttiende eeuw hoogwaardig paste-werk. Voor foliezetting zijn Iberische ateliers (Portugal, Spanje) beroemd om hun goud-op-zilver folie-werk in gele topaas en granaat. Voor doublet-opalen zijn Australische ateliers vanaf circa 1900 richtinggevend (te toetsen op regionale toewijzing).

Paste, doublets en foliezettingen zijn gevoelig voor vocht. Nooit onderdompelen in water of ultrasoon reinigen — vocht kruipt onder de folie, tast de spiegellaag aan en verkleurt onherstelbaar. Voorzichtig droog afvegen met een zachte doek is genoeg. Bewaar afzonderlijk in een zachte pouch; paste bekrast makkelijker dan natuurlijk kristal.

De grootste vergissing is denken dat 'paste' hetzelfde betekent als 'goedkope namaak'. In de context van achttiende- en negentiende-eeuws werk is paste een volwaardig materiaal met eigen ambacht en eigen prijs. Andersom: een 'diamant' in een moderne zetting is niet automatisch echt — laboratorium-gegroeide diamant is optisch niet van natuurlijk te onderscheiden zonder specialistische apparatuur en komt sinds circa 2015 op grote schaal op de markt.

Ook: een sieraad met een kunsthistorisch belangrijke zetting en een later teruggezette 'moderne' steen kan waardevoller zijn dan een compleet reproductie-sieraad met een natuurlijke steen. De context bepaalt.

Voor determinatie thuis: gebruik een tienvoudige loep en gerichte belichting (LED-zaklamp). Kijk naar (1) de aard van insluitsels — luchtbellen wijzen op glas, kristal-insluitsels op natuurlijk, gebogen strepen op Verneuil-synthese; (2) de gordelrand — een lijmnaad wijst op doublet; (3) de achterkant van de zetting — gesloten wijst op folie, open op moderne pavé. Voor definitieve determinatie: HRD, GIA, IGI. Zie ook reproducties herkennen voor stijlgebonden signalen.