Onderhoud en verzorging — per materiaal, wat wel en wat nooit

Goud oxideert nauwelijks; er is dus zelden dringende noodzaak tot reiniging. Voor dagelijkse verzorging volstaat een zachte doek — een oude, gewassen katoenen T-shirt is perfect. Wrijf licht na het dragen om huidvet en cosmetica-resten te verwijderen. Voor sterker vuil: lauw water met een druppel neutrale zeep, een zachte kindertandenborstel voor de zetting, drogen met een pluisvrije doek.

Nooit herpolijsten. Een sieraad krijgt door decennia dragen een zachte, warme oppervlaktestructuur. Wie die wegpolijst voor 'nieuwer' oogt, verwijdert tegelijk fijne gravering, oude keurmerkstempels en het bewijs dat het stuk oud is. Vraag bij reparatie altijd om reinigen zonder polijsten en wees expliciet: 'de patina blijft'.

Ultrasoon reinigen is voor massief goud zonder stenen meestal veilig, maar bij oud pavéwerk kunnen kleine stenen loskomen. Bij twijfel: niet doen.

Zilver oxideert wél — dat is de zwarte laag die op oud werk verschijnt. Bij modern zilver is die laag ongewenst en wordt hij weggepoetst. Bij oud zilver ligt het omgekeerd: de zwarte laag in de diepe delen van de decoratie is bewust; zonder die contrast valt het reliëf plat en verdwijnt de leesbaarheid van de gravure.

Voor negentiende-eeuws en ouder Nederlands zilver, Boheems granaatwerk en Duits filigrain: poets alleen de hoogtepunten met een zachte doek en laat het diepliggende zwart intact. Zo blijft het reliëf zichtbaar. Zilverpoetsdoekjes uit de supermarkt zijn te agressief; gebruik hoogstens een schone microvezeldoek zonder polijstmiddel.

Voor twintigste-eeuws sterling en later kun je een licht zilverpoetsmiddel gebruiken, maar dan alleen op het gladde oppervlak. Ultrasoon reinigen is voor zilver met oude gefacetteerde stenen (granaat, marcasiet) af te raden.

Parels zijn poreus en absorberen alles: parfum, haarlak, handcrème, zeep, chloor. Ze mogen nooit in water worden gedompeld en nooit met chemische reinigers in aanraking komen. Voor dagelijkse verzorging: veeg ze na het dragen af met een licht vochtige doek en berg ze los op, gewikkeld in zacht katoen.

Parelketten moeten elke tien jaar opnieuw geregen worden op zijden koord. Bij regelmatig dragen vaker. Een goede rijger knoopt tussen elke parel — dat voorkomt slijtage en beperkt de schade als het koord breekt. Herkennen: leg de ketting op tafel, er zit een klein knoopje tussen elke parel.

Parels bewaren in een luchtdichte plastic zak is fataal — parels drogen dan uit en scheuren. Bewaar ze in een geventileerd stoffen zakje in een matig vochtige ruimte (niet in de badkamer, wel in de kledingkast).

Opaal bevat tot 20 procent water. Bij snelle temperatuurwisselingen (hete kraan, koude tocht na een warme kamer) kan de steen scheuren — de gevreesde crazing. Reinig opalen alleen met een droge zachte doek. Nooit ultrasoon, nooit stoomreinigen, nooit in water dompelen.

Bewaar opalen niet in een kluis waar de lucht te droog is. Vintage opaalringen uit victoriaans werk zijn vaak al aangetast door decennia dragen; een licht netwerk van haarlijnen is bijna standaard en geen reden tot vervanging.

Email is glas dat op metaal is gesmolten. De verbinding tussen glas en metaal is niet oneindig sterk; scherpe temperatuurwisselingen en mechanische druk maken haarlijnen. Reinig email alleen droog met een zachte kwast (make-upkwast is perfect). Nooit in water, nooit met een doek die schuurt.

Plique-à-jour — email zonder achterkant, zoals in art-nouveau libellen en waaierbroches — is nog kwetsbaarder: de glascellen zijn dun en breken bij lichte druk. Draag deze stukken alleen bij feestelijke gelegenheden, bewaar ze op hun eigen kussentje zonder iets erbovenop.

Barsten in email zijn niet te repareren zonder de oorspronkelijke kleur permanent te veranderen. Accepteer de haarlijnen als onderdeel van de geschiedenis en focus op behoud van de rest.

Git (jet) is fossiel hout uit de Whitby-regio in Yorkshire en werd in victoriaans mourning-werk verwerkt. Het materiaal is licht en warm bij aanraking, maar breekt bij een val. Reinig git met een droge doek en niets anders — geen water, geen olie, geen was. Bewaar git-stukken los, niet gestapeld met metaal dat kan krassen.

Koraal is calciumcarbonaat en reageert op elk zuur — parfum, transpiratie, azijndamp. Poets koraal na het dragen af met een zachte doek. Nooit in water, nooit met zeep. Rood koraal (bloedkoraal) kan door langdurig contact met huidzuur verbleken; bewaar het los in een katoenen zakje.

Voor bloedkoralen in Nederlandse volksklederdracht — zoals de Volendammer en Zeeuwse strengen — zie de waardegids bloedkoralen. Deze historische strengen zijn museaal en verdienen extra voorzichtige behandeling.

Een foliezetting is een technisch veelvoorkomend maar door leken vaak niet-herkend fenomeen: een gesloten metalen zetting waarin achter de steen een dunne gekleurde folie is aangebracht om de kleur van de steen te versterken. Voorbeelden zijn georgiaanse granaatringen, victoriaanse rock crystal-broches en de klassieke markiezenring met turkooisplak.

Water is voor foliezettingen dodelijk. De folie is niet waterdicht afgesloten; vocht dringt achter de steen, tast de folie aan, en de steen verliest permanent zijn kleur. Reinig foliezettingen uitsluitend droog met een zachte kwast. Draag ze niet bij het handen wassen, niet in de badkamer, niet in de regen.

Herken een foliezetting aan de gesloten achterkant van de zetting — je kunt niet door de steen heen kijken zoals bij een open zetting. Bij twijfel: houd van water af. Voor bloedkoralen geldt hetzelfde: ze zijn geen foliezettingen, maar hun oppervlak verdraagt geen water.

Ideaal: elk stuk apart in een zacht katoenen zakje of gevoerd juwelendoosje. Ketens loshangend om knopen te voorkomen, ringen niet gestapeld, broches op een kussen zonder klem. Vermijd luchtdichte plastic zakjes — zilver oxideert daar juist sneller in door ingesloten vocht, parels drogen uit, email zweet.

Voor grotere collecties werkt een juwelenlade met vak-verdeling in gevoerd fluweel of leer beter dan een doosje: elk stuk zichtbaar, niets stapelt. Vermijd cederhout: de essentiële oliën uit ceder tasten sommige stenen aan.

Bewaar in matige luchtvochtigheid (40 tot 60 procent). Te droog: parels scheuren, opaal barst. Te vochtig: zilver oxideert extreem snel, staal roest.

Parfum, haarlak en handcrème vóór het opdoen aanbrengen; anders slaat een dof laagje op de stenen dat zich pas na jaren cumulatief laat zien. Zwemmen (chloor en zeewater) is voor elk vintage sieraad reden om het thuis te laten — zwembadwater bleekt goud, bruinigt zilver en tast alle poreuze stenen aan.

Sport: leg vintage werk af. Slapen: haal ringen en oorbellen af. Douchen: laat het thuis. Regel: alles wat vocht, wrijving of chemie kan opleveren is een moment om het sieraad in de doos te laten.

Nooit ultrasoon bij oude zettingen, emailwerk, opalen, parels, turkoois, granaat, koraal, git of foliezettingen. Alleen diamant, robijn en saffier in solide moderne zettingen verdragen ultrasoon veilig.

Nooit zilverpoets op verguld werk. Verguld zilver (vermeil) heeft een dunne goudlaag die door zilverpoets in enkele bewerkingen weg is. Bij verguld werk: alleen droog wrijven met een zachte doek.

Nooit huishoudelijke schoonmaakmiddelen — bleek, ammoniak, tandpasta, gootsteenontstopper, glasreiniger. Ze beschadigen goud, verkleuren zilver blijvend, tasten stenen aan en verwijderen soms de patina in één sessie.

Nooit stoom op oud werk. Stoomreinigers werken bij moderne diamanten in stevige zettingen; bij vintage werk drijven ze soms zettingen los en beschadigen ze folies en emailwerk.

Nooit droog polijsten met een polijstwiel. Dat is voor een goudsmid bij herstel; niet voor thuis. Eén sessie polijstwiel kan een keurmerk permanent onleesbaar maken.