Design en haute couture laten taxeren

Een eigen vakgebied, met eigen spelregels

Onder design en couture valt een breed veld: naoorlogse en modernistische ontwerpsieraden, studio- en atelierwerk van individuele edelsmeden, seriematig designwerk van gerenommeerde huizen, en couture-accessoires zoals kostuumsieraden, gespen, tassen, riemen en sjaalclips die bij een modehuis horen. De gemene deler is dat het ontwerp en de naam van de maker de waarde dragen.

Dat vraagt om andere kennis dan de gemmologie. Een taxateur op dit terrein kent de signaturen en gietmerken van huizen en ateliers, weet hoe die door de jaren heen veranderden, herkent collectielijnen en kan een stuk in een periode plaatsen op grond van vormtaal en constructie. Catalogi, tentoonstellingsboeken en veilingarchieven zijn hier het gereedschap, niet de loep alleen.

De markt is bovendien internationaal en modegevoelig. Belangstelling voor een bepaalde ontwerper of stroming kan binnen enkele jaren stevig verschuiven, omhoog en omlaag. Dat maakt een recente taxatie hier waardevoller dan bij stukken waar het materiaal de bodem legt; een rapport van tien jaar oud zegt in dit segment weinig.

Wat een taxateur beschrijft: het ontwerp en het model, de signatuur en overige merken, materialen en afwerking, de periode, de conditie inclusief alle herstellingen, en wat er bekend is over herkomst en aankoop. Voor de bredere context van gesigneerd werk, zie gesigneerde sieraden.

• Modernistisch en studiowerk — Individuele edelsmeden en ateliers, vaak in kleine oplagen en met een sterk herkenbare vormtaal.
• Designwerk van huizen — Seriematig maar ontworpen werk, met vaste modelnummers en collectielijnen.
• Kostuumsieraden van modehuizen — Onedele materialen, hoge ontwerp- en verzamelwaarde, sterk afhankelijk van periode en signatuur.
• Couture-accessoires — Gespen, clips, knopen, tassen en riemen die bij een collectie of maison horen.

Signatuur, maison en datering

De signatuur is het eerste waar een taxateur naar zoekt, en tegelijk het punt waar het meeste misverstand ontstaat. Merken zitten op onverwachte plekken: op de achterkant van een broche bij de speld, in de sluiting van een collier, op een los plaatje dat aan een schakel hangt, of aan de binnenzijde van een oorclip. Ze zijn soms klein, soms deels weggesleten, en bij gegoten werk deel van de mal.

Belangrijker dan het bestaan van een merk is of het merk past bij de periode en de uitvoering. Huizen wijzigden hun signatuur door de jaren heen: met of zonder copyrightteken, met of zonder landaanduiding, in blokletters of in schrijfletters. Een merk dat bij een latere periode hoort op een stuk dat als vroeg wordt aangeboden, is een rode vlag. Vervalste merkplaatjes komen in dit segment veelvuldig voor, juist omdat de naam zoveel waarde toevoegt.

Ongesigneerd werk is niet automatisch waardeloos. Veel ateliers signeerden niet consequent, en bij sommige huizen is alleen het ontwerp onderscheidend. Toeschrijving gebeurt dan op constructie, afwerking, gebruikte steensoorten en vergelijking met gedocumenteerde stukken uit catalogi. Een eerlijke taxateur schrijft dan 'toegeschreven aan' en zegt erbij waarop dat berust, met een bredere bandbreedte als gevolg.

Papieren maken hier veel uit. Een originele doos, een prijskaartje, een aankoopnota, een catalogusafbeelding waarin exact dit model staat: alles wat de toeschrijving hardmaakt, verkleint de onzekerheid en verhoogt daarmee de waardering. Bewaar dat dus, ook als het onbeduidend lijkt.

Kostuumwerk en edelsmeedwerk zijn twee markten

Edelsmeedwerk is gemaakt van edelmetaal en echte stenen en heeft daarmee altijd een materiële ondergrens. Kostuumwerk gebruikt verguld of verzilverd messing, glas, kristal, gegoten hars, emaille en imitatieparels; de materiële ondergrens is vrijwel nul. Dat betekent niet dat het minder waard is, alleen dat de waarde ergens anders vandaan komt en dus anders beoordeeld wordt.

In de kostuummarkt bepalen ontwerp, zeldzaamheid, periode en conditie vrijwel alles. Een gaaf, compleet garnituur uit een gedocumenteerde collectie van een gerenommeerd huis kan ver boven het niveau van gewoon goudwerk uitkomen. Omgekeerd is beschadigd kostuumwerk moeilijk verkoopbaar: doffe verguldlagen, ontbrekende steentjes en verkleurde imitatieparels zijn nauwelijks te herstellen zonder de authenticiteit aan te tasten.

Bij edelsmeedwerk speelt het materiaal wel mee, maar het bepaalt lang niet altijd de uitkomst. Modernistisch zilverwerk van een gezocht atelier wordt verhandeld om het ontwerp; het zilvergewicht is dan hooguit een vloertje waar de markt ver boven ligt. Wie zulk werk bij gewicht wegdoet, verliest het verschil onherroepelijk.

De praktische les: laat nooit iets omsmelten of slopen omdat het 'maar' onedel of licht is, voordat de signatuur bekeken is. Het omgekeerde geldt ook: verwacht niet van elk gesigneerd kostuumstuk een fortuin, want veel huizen produceerden in grote aantallen en die courante stukken hebben een bescheiden, stabiele markt.

Voorbereiden en laten beoordelen

Fotografeer of noteer voor elk stuk waar je een merk ziet, ook als je het niet kunt lezen, en breng alle verpakking mee. Een doos met een naam erop, een stoffen zakje met logo, een garantiekaartje: in dit segment is dat geen bijzaak maar onderdeel van het object. Hou stukken die bij elkaar horen bij elkaar; een garnituur van collier, armband en oorclips wordt als geheel hoger gewaardeerd.

Reinig niets agressief. Verguldlagen op kostuumwerk zijn microdun en verdwijnen onder een poetsdoek; imitatieparels verliezen hun coating in water; oude lijmzettingen laten los in een ultrasoon bad. Stof afnemen met een droge, zachte kwast, meer niet.

Zeg bij het maken van de afspraak om wat voor stukken het gaat, zodat je bij iemand terechtkomt die dit veld kent. Vraag desgevraagd hoe de toeschrijving tot stand komt en welke bronnen geraadpleegd worden. Bij een taxatie in dit segment is een gemotiveerde toeschrijving belangrijker dan een precies bedrag: de bandbreedte volgt uit de zekerheid van de toeschrijving.

Voor een eerste beoordeling op foto's kun je terecht bij onze vrijblijvende waarde-indicatie. Die is bedoeld als eerste beoordeling en is geen formeel taxatierapport, maar hij vertelt je wel of je met courant werk of met iets bijzonders te maken hebt. Zie ook makers en ateliers voor achtergrond bij namen die je tegenkomt.

Veelgestelde vragen

Is kostuumwerk van een modehuis iets waard, ook zonder edelmetaal?

Ja. In dit segment dragen ontwerp, huis, periode en conditie de waarde, niet het materiaal. Gaaf en compleet werk uit een gedocumenteerde collectie kan ver boven de materiaalwaarde van goudwerk uitkomen.

Mijn stuk is niet gesigneerd. Kan het dan nog toegeschreven worden?

Soms wel, op grond van constructie, afwerking en vergelijking met gedocumenteerde modellen. Een taxateur noteert dat dan als toeschrijving met onderbouwing, en hanteert een bredere bandbreedte dan bij een gesigneerd stuk.

Mag ik een dof geworden verguld sieraad laten opknappen?

Liever niet voor de beoordeling. Opnieuw vergulden of polijsten tast de originele afwerking aan en verlaagt de waarde voor verzamelaars. Laat eerst beoordelen wat je hebt.

Hoe herken ik een vervalst merkplaatje?

Aan afwijkingen in lettervorm, bevestiging en periode: het merk moet passen bij de uitvoering en het jaar. Dat vergt vergelijkingsmateriaal, dus laat het beoordelen door iemand die dit veld volgt.