Amsterdam, Roelof Hartstraat, rond 1905. In een klein juwelieratelier zit een zilversmid gebogen over een ovale ring met scherp toelopende uiteinden — de marquise, in Nederland al snel markiezenring genoemd. Op een dun laagje folie schikt hij twaalf roosdiamanten, van klein aan de punten tot iets groter in het midden. Boven het foliebed zet hij een zilveren montuur, waarin elke steen apart wordt aangedrukt met een minuscuul beitel-tapje. Het metaal onder het geheel — de ringband en de basis — is 14 karaat geel goud. Zilver bovenop voor de reflectie van de stenen, geel goud eronder voor draagbaarheid en warmte tegen de huid. Zo werd het gemaakt, honderdduizend maal, in ateliers in Amsterdam, Rotterdam, Schoonhoven en Den Haag.
De markiezenring is het meest onmiskenbaar Nederlandse vintage motief. In andere landen bestaat de marquise- of navette-vorm ook, maar nergens werd hij zo massaal en zo consistent gemaakt als hier tussen 1890 en 1920. Iedere Nederlandse familie met enige middelen had er wel eentje: verlovingsring, eerste-communiegift, jubileumcadeau. Wie in Nederland een oude erfring ontvangt uit een grootmoedersla, houdt in acht van de tien gevallen een markiezenring vast.
De betekenis
De marquise- of navette-vorm gaat volgens de overlevering terug op het Franse hof van Lodewijk XV. De koning zou — de anekdote laat zich niet met bronnen bevestigen — een diamant hebben laten slijpen in de vorm van de glimlach van zijn maîtresse Madame de Pompadour; die langgerekte, aan beide uiteinden spits toelopende slijpvorm kreeg haar naam. Of de legende historisch klopt of niet, de vorm zelf was geboren. Twee eeuwen later, tijdens de Belle Époque, keerde hij terug in een compleet nieuwe uitvoering: massief bezet met kleine diamanten, langgerekt en dramatisch, dragend zonder groot te zijn.
In Nederland kreeg de vorm een eigen naam en een eigen uitvoering. De typisch Nederlandse markiezenring gebruikt roosdiamanten in plaats van briljant-geslepen stenen, gezet op zilverfolie voor extra reflectie, en heeft een 14 of 18 karaats gouden onderband met een zilveren zettingblad. Deze combinatie 'zilver op goud' — in het Frans argent sur or — was overigens ook in België, Frankrijk en Portugal populair, maar de Nederlandse werkplaatsen ontwikkelden een eigen esthetiek: iets robuuster van vorm, iets soberder in decoratie, altijd draagbaar in het dagelijks leven.
Het motief valt in tijd samen met de eerste generatie vrouwen die een verlovingsring als sociale norm gingen dragen. Voor 1890 was zoiets bepaald geen algemeen gebruik in Nederland; rond 1910 was het bijna standaard geworden. De markiezenring hoort bij die verschuiving: betaalbaar genoeg voor de brede middenklasse, indrukwekkend genoeg om te kunnen tonen, discreet genoeg om er dagelijks in te werken.
Door de periodes heen
Rond 1890 verschijnen de eerste Nederlandse markiezenringen in de laat-victoriaanse smaak. Ze zijn compact, met een handvol grote roosdiamanten in gesloten zetting op foliebed. Zie de victoriaanse stijlgids voor de bredere context van roosdiamant en gesloten zetting.
Tussen 1900 en 1915 komt het motief tot volle bloei in de edwardiaanse smaak: langere ovalen, meer stenen (twaalf tot achttien), fijner uitgewerkte zilveren zettingblaadjes met millegrain-randjes, en soms een centrale steen die net iets groter is dan de rest. Kijk voor de tijdgeest naar de edwardiaanse stijlgids. Deze periode geldt als de klassieke hoogtijperiode: bijna elke antieke markiezenring die vandaag in Nederland circuleert, komt uit dit tijdvak.
Na 1920 verdwijnt het motief in Nederland tijdelijk uit de mode; de art-deco gaat voor witgoud en platina met briljant-geslepen stenen in strakke geometrische monturen. Kijk voor de contrasterende esthetiek naar de art-deco stijlgids. Pas in de jaren zeventig komt de markiezenring in Nederland terug als retro-motief, nu vaak met briljanten in plaats van roosdiamanten en volledig in witgoud gezet — een look-alike die technisch weinig met de oorspronkelijke Belle-Époque markiezenring te maken heeft.
Draai de ring om en kijk naar de achterkant van de zetting.
Zo herken je een origineel
Draai de ring om en kijk naar de achterkant van de zetting. Bij een originele markiezenring uit circa 1900 is de zetting gesloten aan de achterkant — je ziet een dichte zilveren of gouden bodem onder de stenen, met daaronder een dun laagje folie. Bij een moderne reproductie is de zetting bijna altijd open, met de onderkant van de steen zichtbaar. Deze open zetting is technisch superieur voor moderne stenen (meer schittering), maar hoort niet bij het originele motief.
Kijk naar de stenen zelf. Roosdiamanten hebben een platte onderkant en een gedraaide bovenkant met een aantal driehoekige facetten (drie tot vierentwintig, afhankelijk van de kwaliteit). Ze fonkelen niet zoals moderne briljanten; ze glinsteren zachter en dieper, met een licht grijzige of gelige gloed die van de folie eronder komt. Als een ring die je hebt fonkelt als een moderne verlovingsring, is de kans groot dat de stenen ergens tussen 1970 en nu vervangen zijn.
Controleer de combinatie zilver-op-goud. Aan de bovenkant zie je zilver (het zettingblad), aan de binnenzijde van de ringband ijzergrijs verwerend of oxiderend zilver, en aan de basis van de ring geel goud. Als de hele ring van hetzelfde metaal is (bijvoorbeeld volledig wit goud of volledig 18 karaat geel), dan is het geen originele Nederlandse markiezenring uit 1900 maar een latere heruitgave.
Let ten slotte op reparatiepunten. Markiezenringen zijn kwetsbaar aan de spitse punten van het ovaal; daar zit het dunste materiaal en breken de zettingen het vaakst. Kijk of één of beide punten later zijn bijgesoldeerd of vervangen — vaak zichtbaar aan een lichte kleurverschuiving of aan een onregelmatige soldeernaad onder de loep. Kleine reparaties zijn acceptabel; volledig vervangen puntstukken drukken de waarde. Voor onderhoudsadvies zie onderhoud en verzorging.